Wednesday, 12 April 2017

Flowers: Rubber bush, Apple of sodom, French cotton | Rui (रुई) /Mandar (मंदार) | Calotropis procera (Aiton) W.T. Aiton


Seeds (Achenes) coming out of fruits
मंदिराच्या बाहेर लागलेली रांग आणि समोर बसलेल्या विक्रेत्यांच्या टोपल्या पाहून मी भानावर आलो. एका विक्रेत्याच्या दोन्ही हातात रुईच्या पानांचे भरगच्च हार होते, खाली टोपलीत सुटी पानं व्यवस्थित ओळीने लावलेली होती. उन्हाने सुकू नये म्हणून त्यावर पाण्याचा शिडकाव केलेला. पानावरील एका टपोऱ्या थेंबात शेजारच्या आजीबाईच्या टोपलीचं प्रतिबिंब दिसत होतं.


सकाळपासून हनुमान जयंतीच्या शुभेच्छांचा पाऊस पडत होता. हनुमान चालीसा, मारूतिरायांची वेगवेगळी लोभसवाणी चित्र, त्याखाली वेगवेगळे दृष्टांत, महती, चमत्कार वैगेरेचे मेसेजेस असं बरंच काही वाचायला मिळत होतं. त्यात भर म्हणून काही लोकं अधूनमधून हनुमान चालीसाचे ऑडिओ पाठवत होते तर काहीजण बाल हनुमानची कार्टून्स पाठवत होते. दिवसभर वातावरण एकंदरीत भक्तिभावाचं होतं!


हे दृश्य तसं नवखं नाही, दर शनिवार भक्तांच्या अशाच रांगा बजरंगबलींच्या द्वारावर असतात, आपलं इच्छित पूर्ण करण्यासाठी! हिंदू संस्कृतीत बऱ्याचशा देवांना वेगवेगळी पानं-फुलं श्रद्धेने वाहिली जातात, जसं शंकराला बेलपत्र, गजाननाला दुर्वा आणि जास्वंदीची फुलं तसंच मारुतीरायाला रुईच्या पानांचा हार किंवा मोकळी पानं वाहिली जातात. किमान भारतात तरी रुई प्रत्येक माणसाला माहित असण्याचं कारण मारुतीरायच आहेत, याबद्दल दुमत असायचं कारण नाही. वर म्हटल्याप्रमाणे बऱ्याच देवांना आपण वेगवेगळी पानं-फुलं वाहतो, याचं काही सांस्कृतिक किंवा विशेष कारण असू शकेल का? म्हणजे, या देवांना अशी पानं-फुलं सतत वाहता यावी म्हणून तरी आपण वृक्ष संवर्धन करावं आणि पर्यायानं निसर्गसंवर्धन होईल, म्हणून ही अशी प्रथा रूढ झाली असावी का? अर्थात ही फक्त शक्यता आहे. ते काही असो, कुठल्या ना कुठल्या कारणाने संवर्धन होत आहे, हे महत्वाचं!

Flowers of Calotropis procera

रुई हे भारतीय झुडूप आहे, तसेच ते आशियातील इतर काही देशांचं देखील आहे. आफ्रिकेमध्ये सुद्धा रुई मोठ्या प्रमाणावर नैसर्गिकरित्या वाढते. रुईच्या दोन प्रजाती आपल्या आजूबाजूला पाहायला मिळतात. त्यातील एक रुई आणि दुसरी अर्करुई अशा नावाने ओळखतात. वर-वर पाहता दोन्हीमंध्ये विशेष फरक नाही, जवळून आणि व्यवस्थित पाहिलं तर फुलांच्या पाकळ्यांमध्ये थोडासा फरक जाणवतो. दोन्ही प्रजाती सारख्याच प्रमाणात आपल्या भोवताली असल्याने, आपण दोन्हींना रुई म्हणूनच ओळखतो, हे वाचून तुम्हाला आश्चर्य वाटेल, पण ते खरं आहे.


रुईची झुडपे आपल्या लक्षात राहतात ती आणखी एका लहानपणच्या आठवणीसाठी, लहानपणी फळांतून निघणाऱ्या म्हाताऱ्या एक एक करून आपण उडवायचो. वाऱ्याच्या तालावर लयीत वर-खाली हेलकावे घेत त्या पुढच्या प्रवासाला जायच्या. काही क्षणांसाठी आपलं बालमन त्यांची सोबत करायचं, ती नजरेआड झाली की दुसरी म्हातारी फळातून काढायची आणि हवेत फुंकर मारून सोडायची. पायात काटा किंवा कुरूप झालं कि ग्रामीण भागात रुईचा चीक घातला जातो. पानं तोडून त्यातून निघालेला चीक जमा करायचा आणि त्यापासून चेंडू बनवायचा हा सुद्धा लहानपणचा एक महान उद्योग! तसं हे काम खूप कठीण असायचं कारण चेंडू बनवण्यासाठी खूप चीक लागायचा आणि मग लहानांची वानरसेना रुईच्या शोधार्थ रानात भटकत फिरायची. हल्ली तर पांढरी रुई घरासमोर लावली जाते, त्याने घरात लक्ष्मी येते असा भोळा (गैर?)समज आहे. या अशा एक ना अनेक कारणांनी रुई आपल्या लक्षात आहे, नकळत ती आता आपल्या जीवनातील एक महत्वाचं झुडूप बनून गेली आहे.

Fruits of Calotropis procera

नुकत्याच झालेल्या हनुमान जयंती निमित्त रुईची आपण माहिती घेऊ. रूई साधारणपणे १०-१२ फूट उंचीपर्यंत वाढू शकते, पण बहुधा ती ५-८ फुटांपर्यंत वाढलेली दिसते. जमिनीपासून साधारणपणे कधी कधी २-५ फांद्या निघतात तर कधी एकच खोड असते. रूईच खोड नवीन असताना हिरव्या रंगाचं आणि आतून पोकळ असतं, पुढे ते परिपक्व होतं आणि आतून भरीव होतं. परिपक्व झाल्यावर खोडाचा रंग पिवळसर पांढरा होतो साल खरबरीत होते, आणि त्यावर उभ्या रेषा पडतात. या उभ्या रेषांतून आतली हिरवी साल कधी कधी पुसटशी दिसते. रूईची पाने साध्या (Simple) प्रकारातील असतात, जोडणी एकमेकांच्या विरुद्ध असते. प्रत्येक पान साधारणपणे १२-१५सेमी लांबीचे असून रुंदी १० सेमी पर्यंत असते, आकार अंडाकृती असतो, देठाची बाजू हृदयाच्या आकाराची तर टोकाला अगदीच टोकदार असते, पानांच्या कडा एकसंध असतात, देठ नसतो त्यामुळं पानं काहीशी गर्दीने फांद्यांभोवती लागतात. पानं मांसल असून त्यांच्यावर चंदेरी किंवा पांढऱ्या रंगाची पावडर पडल्यासारखी भासतात. त्यामुळे पानांचा रंग भुरकट हिरवा होतो. बहुधा फांद्यांच्या टोकाला फुलोरे लागतात, प्रत्येक फुलोऱ्यात १०-१५ फुले लागतात. फुलांना मंद सुगंध असतो. फुलांचा दांडा साधारणपणे १-२ सेमी लांबीचा असतो तर व्यास १-२ सेमी असतो. पाकळ्यांची संख्या पाच असून त्या गुलाबी ते पांढऱ्या रंगाच्या असतात, अर्ध्यापासून टोकाकडे हा रंग गर्द गुलाबी किंवा जांभळा होतो. पाकळी टोकाकडून पाहिल्यास महिरपीसारखा आकार दिसतो. पाकळ्या जिथे जोडलेल्या असतात तिथून पाच पुंकेसर आणि एक स्रिकेसर निघतो. स्रिकेसराची जागा मधोमध असते आणि तो सर्व बाजूनी पुंकेसरांना जोडलेला व वेढलेला असतो. इतर बहुतांश वनस्पतींमध्ये पुंकेसरातून परागकण बाहेर पडतात, रुईमध्ये मात्र परागकण असणाऱ्या लहान-लहान पिशव्या बाहेर पडतात आणि मुख्य म्हणजे या पिशव्यांची वरची बाजू चिकट स्रावाने आच्छादलेली असते. चिकट स्रावामुळे परागीभवनाची प्रक्रिया सुलभ होते. या पिशव्यांना शास्त्रीय भाषेत 'पॉलिनीया' असं म्हणतात. पिशव्या आकाराने अतिशय लहान असल्याने उघड्या डोळ्यांनी स्पष्ट दिसत नाहीत. त्यासाठी मायक्रोस्कोप (सूक्ष्मदर्शी) लागतो. रुईच्या परागीभवनामध्ये महत्वाची भूमिका मुंग्या आणि मधमाशा बजावतात, अर्थात फुलपाखरे पक्षी हे सुद्धा या प्रक्रियेत सहभागी असतात परंतु त्यांचा सहभाग काहीसा कमी असतो. हे कीटक जेव्हा फुलांना भेटी देतात तेव्हा परागकण असणाऱ्या पिशव्यांची चिकट बाजू मधमाशीच्या किंवा इतर कीटकांच्या पायाला चिकटते. ज्यावेळी ते फुलावरून निघतात, तेव्हा या पिशव्या पुंकेसरापासून वेगळ्या होतात आणि मधमाशी किंवा किटकांच्या सोबत नवीन फुलाच्या शोधात निघतात. हे कीटक योगायोगाने योग्य फुलावर बसले तर पायांच्या हालचालीमुळे परागकणांच्या पिशव्या स्रिकेसरावर पडतात. एव्हाना स्रिकेसर सुद्धा ओला झालेला असतो आणि त्यामुळे प्रजननाचे पुढील सोपस्कार पूर्ण होतात.


प्रजननाच्या प्रक्रियेप्रमाणे साधारणपणे एका फुलोऱ्यात २-४ फळे लागतात, बाकी फुले फलित न झाल्याने सुकून जमिनीवर पडतात. फळांचा आकार करंजीसारखा असतो आणि लांबी ८-१२ सेमी पर्यंत असते. फळे सुरवातीला मांसल, हिरव्या रंगाची आणि गुबगुबीत असतात. हाताने हळूच दाबून पाहिल्यास आत हवा भरल्यासारखी भासते. जस जशी फळे परिपक्व होतात तशी त्यामध्ये बिया भरण्याची प्रक्रिया सुरु होते. बिया सुरवातीला पांढऱ्या रंगाच्या असतात आणि परिपक्व झाल्या कि गर्द खाकी किंवा विटकरी रंगाच्या होतात. आकार अंडाकृती आणि लांबी साधारणपणे २-३ मिमी असून त्या चपट्या असतात. फळांच्या आतल्या बाजूला ८-१० पदर असलेल्या पांढऱ्या रंगाच्या खाचा असतात, या खाचांमध्ये बियांवरी मुलायम पांढरे केस ओळीने दाबून बसलेले असतात. अशा एका फळामध्ये खूप साऱ्या बिया दाटी-वाटीने परंतु व्यवस्थित बसलेल्या असतात, बाहेरून पाहिलं तर अगदी रांगोळीच्या ठिपक्यांसारख्या ओळीने बिया लागलेल्या असतात. फळं परिपक्व झाली की फुटतात आणि आतल्या खाचा ताणल्या जातात. परिणामस्वरूप केस असलेल्या बिया मोकळ्या होतात आणि हवेवर स्वार होऊन पुढच्या पिढीच्या तयारीसाठी निघून जातात. या म्हाताऱ्या फळांतून बाहेर पडताना पाहणं फार गमतीदार असतं. रुईला निसर्गाकडून हे वैशिष्ट्य लाभलं आहे, या म्हाताऱ्या बिया घेऊन  हजारो किलोमीटरचा प्रवास करतात, योग्य ठिकाण मिळालं की रुजतात आणि चुकून नाही मिळालं तर मरून जातात.

Habit (Entire plant)

रुई आणि अर्करूई यातील फरक ओळखणं सोपं आहे. दोन्हींच्या फुलांमध्ये आणि पानांमध्ये थोडासा फरक असतो. रुईची पाने ही अर्करूई पेक्षा लहान असतात. त्याचप्रमाणे फुले देखील थोडी आकाराने लहान असतात. रुईची फुले चहाच्या कपाप्रमाणे उमलतात, क्वचित पाकळ्या देठाकडे वळतात, पाकळ्या महिरपीच्या आकाराच्या आणि अर्ध्यापासून टोकाकडे जांभळ्या किंवा गर्दगुलाबी असतात. याउलट अर्करूईची फुले आकाराने थोडी मोठी पाकळ्या संपूर्ण मागे देठाकडे वाळलेली असतात, फुलं परिपक्व झाली की पाकळ्यांची टोकं चक्राकार वळतात. संपूर्ण पाकळ्यांचा रंग जांभळा असतो, स्त्रीकेसर आणि पुंकेसर रुईच्या तुलनेत लांबीला जास्त असतात.


रूईची फुले दिसायला सुंदर असली तरी ती संपूर्ण झुडूप विषारी आहे, चुकून एखादा भाग अधिक प्रमाणात खाल्ला गेला तर मृत्यू ओढवू शकतो! या झुडपांचा कुठलाही भाग तोडला कि त्यातून चीक निघतो हा चीक विषारी आहे. चुकून तो डोळ्यांत गेल्यास दृष्टी कायमची जाण्याचा धोका असतो. हे सर्व धोके असले तरी काही औषधी गुणधर्म रुईमध्ये आहेत. कुष्ठरोगासारख्या दुर्धर आजारावर रुई गुणकारी मानली गेली आहे, त्याचप्रमाणे दम्यावर देखील ती चांगलं काम करते. या सर्व गोष्टींमुळे रूई जवळ काही करत असाल तर थोडंसं सावध राहावं!

Seed Dispersal of Rui


रूईला वेगवेगळ्या भाषांमध्ये वेगवेगळी नावं आहेत. मराठीमध्ये हिला मंदार असही म्हणतात. हिंदीमध्ये आक, संस्कृतमध्ये आदित्यपुष्पिका किंवा क्षीरपर्ण, इंग्रजीमध्ये Rubber bush, Apple of sodom, French cotton अशी नावं आहेत. रुईचं शास्त्रीय नाव Calotropis procera (Aiton) W.T. Aiton असं आहे. यामध्ये Calotrpois हा शब्द वनस्पतीतुन निघणाऱ्या चिकातील Calotropin या रासायनिक पदार्थावरून आला आहे. रुई मिल्कवीड (Milkweed) म्हणजेच Apocynaceae या कुळातील आहे. Milkweed शब्दाची फोड केल्यास Milk+Weed अशी होते म्हणजेच दुधासारखा चीक असणारी गवत म्हणून वाढणारी  वनस्पती असा होतो.














Plant Profile:

Botanical Name: Calotropis procera (Aiton) W.T. Aiton
Synonyms: Asclepias procera, Calotropis wallichii, Madorius procerus
Common Name: Rubber bush, Apple of sodom, French cotton
Marathi Name: Rui (रुई) /Mandar (मंदार)
Family: Apocynaceae
Habit: Shrub
Habitat: Deciduous or Scrub forest on slopes, Grasslands (शुष्क जंगल आणि डोंगरउतारावर, माळराने)
Flower Colour: Pink to Purple (गुलाबी ते जांभळा)
Leaves: Simple, opposite, 12-15 cm long, around 10 cm broad, ovate, cordate at base, sessile
Smell: Little fragrant
Abundance: Common
Locality: Narayangad Fort, Khodad, Junnar, Pune
Flowering Season: All year

Date Captured: 31-Jan-2016


रा.जा. डोंगरे

Sunday, 9 April 2017

Flowers: Tanner’s cassia, avaram, Maura tea tree | Tarvad – तरवड | Senna auriculata (L.) Roxb.

Habit of Senna auriculata
सह्याद्रीमध्ये भटकंती करताना जितकी घनदाट जंगलं आपल्याला भेटतात तितकीच माळरानं सुद्धा भेटतात. जंगलं बहुधा किर्रर्र आणि घनदाट, जुन्या वृक्षांची दाटी असलेली, एकमेकांशी जीवघेणी स्पर्धा करणारी. या स्पर्धेत अजस्र वेली मोठ्या झाडांच्या फांद्यांचा आधार घेउन त्यांच्याच वर माना काढत झाडांना वाकुल्या दाखवत राहतात. काही वृक्षांची खोडं तर अगडबंब वैगेरे असतात, ती पाहून भीती वाटावी इतकी. इथलं जगही निराळंच, थंडगार सावली, पक्षांचे आणि प्राण्यांचे वेगेवेगळे आवाज, आजूबाजूला बागडणारी फुलपाखरं, फळझाडं वैगेरे, त्यामुळं निश्चितच उन्हाळ्याच्या दिवसांत इथं मन रमतं! याउलट उन्हाळ्यात माळरानं ओसाड पडलेली असतात कुठे कुठे एखादं दुसरं झुडूप दिसतं, कुणाची कुणाशी स्पर्धा नाही. चुकून एखादं जास्त वाढलं तर शेजारच्या झुडपाला त्याचं काहीही पडलेलं नसतं.

याच ओसाड माळरानांवर उन्हाळ्यात झुडपांचा आधार घेऊन डोंगरउताराला गुळवेलीच्या वेली फुलतात, त्याला सोबत म्हणून काटेचेंडू, धायटी, मंदार, गोविंदफळ वैगेरे वनस्पती सुद्धा फुललेल्या दिसतात. माळरानांवर फुलणारी आणि जिला वर्षभर फुले लागतात अशी एक वनस्पती आहे, ही माळरानांच्या सौंदर्यात नेहमी भर टाकत असते. छोटी छोटी झुडपं, हिरवीगार पानं, वाकड्या-तिकड्या पसरलेल्या फांद्या आणि प्रत्येक फांदीच्या टोकाला झुबक्यांनी लागलेली टपोरी पिवळी फुलं, काय आठवलं का नाव, अहो सर्वांच्या ओळखीची आणि चांगल्या परिचयाची झुडपं आहेत ही, हो हो तीच; तरवडाची!
Flowers of Senna auriculata
या झुडपांची एक लहानपणची आठवण आहे, याच्या कोवळ्या फांद्या मुख्य शाखेपासून ओढून वेगळ्या करायच्या आणि बोटाने साल फिरवून फिरवून काढायची. मधली दांडी सालीतून अलगद ओढून काढली कि सालीची पोकळ नळी शिल्लक राहते, मग या नळीचं तोंड एका बाजूने हलकं दाबायचं आणि त्याची छानशी सुरेल पिपाणी तयार करायची. ग्रामीण भागात असे प्रसिद्ध नसलेले पण गमतीदार खेळ खूप होते आणि आजही आहेत, त्यातलाच हा एक!

तरवड ही तशी माळराणी! वर्षभर फुलणारी, वाऱ्याच्या तालावर डुलणारी, कितीही ऊन असलं तरी ही आपली तशीच उभी असते; हसत मुखाने. पाणी असो-नसो, हिची कधीच तक्रार नसते. कुठल्याही परिस्थितीत फुलत राहायचं, हसत राहायचं एवढंच तिला माहित. माणसाला हा गुण या झुडपाकडून घेण्यासारखा आहे. कुठल्याही परिस्थितीत न डगमगता हसत राहायचं आणि परिस्थितीचा सामना करायचा. असो आपण तरवडाची माहिती घेऊ.

तरवडाची झुडपं साधारण ३-५ फुटांपर्यंत वाढतात. जमिनीपासून ४-६ फांद्या निघतात, फांद्या मातीच्या किंवा काहीश्या विटकरी रंगाच्या असतात, त्यावर राखाडी किंवा पांढऱ्या रंगाचे ठिपके दिसतात. हे ठिपके म्हणजे झाडाच्या आतल्या पेशी (Cells) आणि उती (Tissue) यांच्याशी बाहेरील वातावरणाचा संपर्क राहण्यासाठीचे दरवाजे असतात. फांद्यांची साल बाहेरून मऊ असते, काही ठिकाणी साल थोडीशी पांढरी किंवा राखाडी रंगाची सुद्धा असू शकते. जमिनीतून निघालेल्या मुख्य शाखा आडव्या तिडव्या पसरलेल्या असतात. खालच्या बाजूला नवीन शाखा शक्यतो वाढत नाहीत, सर्व नवीन शाखा वरच्या बाजूला निघतात. तरवाडाची पाने ही पर्णिका (compound) प्रकारात मोडतात. म्हणजे पर्णिकांच्या ८-१० जोड्या पानाच्या मुख्य अक्षाभोवती लागलेल्या असतात. प्रत्येक पर्णिका गर्द हिरव्या रंगाची आणि लंबगोलाकार असते. टोकाला पर्णिका टोकदार असतात. पर्णिका एकमेकांवर आच्छादलेल्या (overlap) असतात. या सगळ्या पर्णिका मिळून एक पान होते. पानांची रचना नवीन फांद्यांवर शक्यतो दाटीवाटीने पण एकाड-एक अशा पद्धतीची असते. संपूर्ण पान ५-८ सेमी लांबीचे असते. पान शाखेला जिथे जोडलेले असते तिथे नवीन कोंब दिसतो, हे कोंब कधी नवीन शाखेत रूपांतरित होतात तर कधी मरून जातात.
Arrangement of Androecium and Gynoecium
तरवडाची फुले गर्द पिवळ्या रंगाची आणि नजरेत भरणारी असतात. फुलोरे नेहमी फांद्यांच्या टोकाला लागतात. प्रत्येक फुलाचा देठ २-३ सेमी लांबीचा असतो, फुलांचा व्यास साधारण ५ सेमी पर्यंत असतो. पाकळ्यांची संख्या ५ असते, यातील दोन पाकळ्या आकाराने मोठ्या तर इतर तीन आकाराने थोड्या लहान असतात. पाकळ्यांचा रंग पिवळा आणि चमकदार असतो. पाकळ्यांच्या खाली त्यांची हिरवट पिवळ्या रंगाची संरक्षण दले असतात. यातील दोन संरक्षण दले एकमेकांना आच्छादलेली असतात. पाकळ्यांच्या मध्यभागी १० पुंकेसर (Androecium) लागतात. यातील समोरचे तीन सर्वात लहान म्हणजे २-३ मिमी लांबीचे असतात, मध्यभागी चार पुंकेसर असतात आणि त्यांची लांबी साधारणपणे ५-६ मीमी असते. सगळ्यात मागच्या बाजूला तीन पुंकेसर लागतात आणि ते १ सेमी लांबीचे असतात. सर्व पुंकेसरांच्या मध्ये एक स्त्रीकेसर लागतो. श्रीकेसराचे अंडाशय (ovary) लांब आणि शेंगेसारखी दिसते. पुंकेसर आणि स्रिकेसर परिपक्व झाले कि मुंग्या परागीभवनासाठी मदत करतात. पक्षी, फुलपाखरे आणि इतर कीटकसुद्धा परागीभवनासाठी हातभार लावतात. पुढे फळधारणा होऊन ६-८ सेमी लांबीच्या शेंगा लागतात. शेंगा परिपक्व झाल्यावर गर्द विटकरी रंगाच्या होतात. वाळलेल्या शेंगा हलवल्यास आतल्या बिया खुळखुळ्यासारख्या वाजू लागतात. कालांतराने शेंगा झुडपापासून गळून पडतात आणि वजनाने हलक्या असल्याने आजूबाजूला पांगतात. पावसाने वरची टरपले सडतात, कधी उन्हाने फुटतात तर कधी जनावरांच्या वैगेरे पायाखाली येऊन बिया मोकळ्या होतात. योग्य वातावरणात रुजतात आणि वाढतात.

तरवड हे औषधी झुडूप आहे, मधुमेह म्हणजेच डायबेटीस या आजारावर ते गुणकारी आहे. लघवीसंदर्भातील तक्रारी आणि बद्धकोष्टत्यावरसुद्धा हे गुणकारी आहे. त्वचा उजळण्यासाठी स्रिया सालीची पावडर करून चेहऱ्यावर लेप लावतात. बियांची पावडर बनवून त्याचा लेप जळजळणाऱ्या डोळ्यांवर लावल्यास लवकर आराम मिळतो. तरवडाची साल आणि पाने गरम करून दुखऱ्या सांध्यावर बांधली जाते. या सर्व गुणांमुळे आयुर्वेदामध्ये तरवडाचे विशेष महत्व आहे.

Mature pods of Senna auriculata

तरवडाला इंग्रजी मध्ये Tanner's cassia अशा नावाने ओळखतात. शास्त्रीय भाषेत त्याला Senna auriculata (L.) Roxb. या नावाने ओळख आहे. तरवडाचा समावेश Caesalpiniaceae म्हणजेच गुलमोहराच्या कुळात केलेला आहे.

सध्या झपाट्याने होणारी जंगलतोड, नष्ट होणारी माळराने आणि मानवी हस्तक्षेपाने तरवड कमी कमी होत चाललं आहे, न जाणो कधी हा दुर्मिळ होऊन जाईल. वेळ अजून गेलेली नाही आपण थोडं मनावर घेतलं तर पुढच्या पिढीला आपल्याला हा बहुगुणी झुडपांचा लाभ घेता येईल.








Plant Profile:

Botanical Name: Senna auriculata (L.) Roxb.
Synonyms: Cassia auriculata
Common Name: Tanner’s cassia, avaram, Maura tea tree
Marathi Name: तरवड
Family: Caesalpiniaceae
Habit: Shrub
Habitat: Deciduous or Scrub forest on slopes, Grasslands (शुष्क जंगल आणि डोंगरउतारावर, माळराने)
Flower Colour: Yellow (पिवळा)
Leaves: Compound, leaflets oblong, 1-2 cm long, mucronate, 8-12 pairs of leaflets, overlapping
Smell: No smell
Abundance: Common
Locality: Narayangad fort, Khodad, Junnar, Pune
Flowering Season: All year
Date Captured: 09-Apr-2017


रा.जा. डोंगरे

Additional Photos:

Seeds of Senna auriculata



Sunday, 12 March 2017

Flowers: Divine Jasmin | Kalpendra / Pandhara – कल्पेंद्र / पांढरा | Tamilnadia uliginosa (Retz.) Tirveng. & Sastre

उन्हाळा म्हटलं की बाहेर पडायला नको वाटतं. त्यातल्या त्यात डोंगरवाटा तर नकोशा होतात. तसही उन्हाळ्यात काय पाहायचं डोंगरांवर, सुकलेलं गवत की पानगळ झालेली शुष्क झाडं? घरातली मंडळी सुद्धा बाहेर पडू देत नाही, उन्हात आजारी पडाल अशी तंबी देतात. मग काय घरातच काहीतरी उद्योग सुरु होतो, सावलीत खेळायचे जुने खेळ शोधून काढले जातात आणि डाव मांडला जातो. पण एखादी पाणथळ जागा किंवा हिरवं गार जंगल फिरायला काय हरकत आहे? सकाळी सकाळी लवकर उठून उन्हाच्या आधी एखादा फेरफटका मारला तरी एखादे दोन पक्षी, एखाद छानसं फुलपाखरू किंवा सुंदर फुल तुमचं लक्ष वेधून घेऊ शकतं आणि दिवस अगदी आनंदात जाऊ शकतो.


मागच्या वर्षीचा एप्रिल महिना मला आठवतो, असंच सकाळी लवकर आवरून सिंहगड किल्ल्याची वाट धरली होती. ऊन खूप म्हणून पायथ्याच्या जंगलात घुसलो, हिंडलो आणि दोन-तीन तासांच्या भ्रमंतीनंतर पुन्हा घरी निघालो. वाटेत येताना खडकवासला धरणाजवळ दोन तीन टपोऱ्या पांढऱ्या फुलांनी माझं लक्ष वेधून घेतलं, न राहवून गाडी बाजूला थांबवली. थोडं जवळ जाऊन पाहिलं, पण फुलांची ओळख काही पटेना. आणखी थोडं जवळ जाऊन निरीक्षणं  घेतली. फुलांना छान आणि मनमोहक सुगंध होता. सकाळपासूनच्या नकोशा झालेल्या उन्हात नवीन फुलं सापडल्याने मी मनोमन सुखावलो होतो. थोडा वेळ आजूबाजूला फिरून संपूर्ण झाडाचं नीट निरीक्षण केलं, आवश्यक त्या नोंदी करून घेतल्या आणि निघालो, परतीच्या प्रवासाला! येताना संबंध रस्त्यातून डोक्यात वेगवेगळ्या शक्यतांचं काहूर! कसली फुलं असतील ही नक्की? एक ना अनेक प्रश्नांना सोबत घेऊन मी घरी परतलो.


घरी पोहोचून शोधाशोध सुरु झाली आणि शेवटी नाव सापडलं;  कल्पेंद्र किंवा पांढरा असं ते नाव! कल्पनेपलीकडचं सौंदर्य आणि पांढऱ्या रंगाची टपोरी फुलं म्हणून हि नावं असावीत असं मला वाटतं आणि ती या फुलांना अगदी साजेशी आहेत. उन्हाळ्यात विशेषतः झाडांना (वृक्षांना) आणि झुडपांना फुलं लागतात. गवती वनस्पती क्वचितच फुलतात. उन्हाळ्यात माणसांना जसा उन्हाचा त्रास होतो तसाच त्रास साहजिकच प्राण्यांना, पक्षांना, फुलपाखरांना, मधमाशांना आणि इतर सजीवांना होत असणार. त्यामुळेच पक्षी किंवा इतर सजीव उन्हाच्या वेळी क्वचितच बाहेर पडताना दिसतात, शक्यतो ते सकाळी आणि संध्याकाळी जास्त प्रमाणात बाहेर पडतात. उन्हाच्या वेळी कुठेतरी शांत झाडाच्या सावलीत, घरट्यात किंवा कड्या-कपारीत विश्रांती घेतात. मग परागीभवनाच्या नैसर्गिक आणि दैवी कार्याला या सर्व सजीवांना उद्युक्त कसं करायचं? पण निसर्गात सर्व गोष्टींची सोय केलेली असते, प्रत्येक गोष्टीचा बारकाईने विचार केलेला असतो. उन्हाळ्यात जी फुले लागतात ती शक्यतो सुगंधी तरी असतात किंवा ती दिसायला सुंदर आणि भडक रंगांची तरी असतात, कधीकधी तर हे दोन्ही गुणधर्म एकाच फुलात दिसतात. कल्पेंद्र सुद्धा सौंदर्य आणि सुगंध हे दोन्ही गुण अंगी बाळगणारा आहे. मग साहजिकच पक्षी, कीटक, फुलपाखरे, मधमाशा वैगेरे फुलांकडे आकर्षित होतात आणि परागीभवनाचे सोपस्कार पार पडतात. असो, आपण कल्पेंद्र या वृक्षाची माहिती या लेखात आज घेऊ.


कल्पेंद्र तसा पाणथळ, तळ्याकाठचा, नदीकाठचा अथवा दलदलीच्या भागातला लहान उंचीचा वृक्ष.  उंची साधारणपणे १२ ते १५ फुटांपर्यंत असते. वृक्षाचा पसारा साधारणपणे ७ ते १० फुटांपर्यंत असतो. कल्पेंद्रचे खोड कडक काळपट करड्या रंगाचे आणि साल खरखरीत असते. नवीन फुटलेल्या फांद्या गोलाकार नसून चौकोनी असतात. वृक्षाच्या सर्वांगावर आडव्या छोट्या फांद्या वाढतात आणि या छोट्या फांद्यांच्या टोकाला काट्यांच्या एक किंवा दोन जोड्या वाढतात.

काटे तीक्ष्ण असल्याने झाडावर प्राण्यांना चढण निव्वळ अशक्य होतं, यामुळं फुलांचं आणि फळांचं रक्षण आपोआप होतं. नवीन वाढलेल्या फांद्यांवर ५ ते ८ सेमी लांबीची आणि साधारणपणे ३ सेमी रुंदीची पाने लागतात. पानांची रुंदी टोकाकडे अधिक असते आणि देठाकडे ती कमी कमी होत जाते. टोकाकडचा भाग गोलाकार असल्याने ती देठाकडून पाहिल्यास फुगवलेल्या फुग्याच्या आकाराची किंवा अंडाकृती दिसतात. देठ साधारणपणे १ ते १.५ सेमी लांबीचा असतो. पानांचा रंग मंद हिरवा आणि चमकदार असून काठ एकसंध असतो. जोडणी एकमेकांच्या विरुद्ध असते, कधी कधी पाने छोट्या फांद्यांच्या टोकाला पुंजक्यांच्या स्वरूपात सुद्धा वाढतात. उन्हाळ्याच्या सुरवातीला जुनी पाने गळून टोकाला नवीन पाने येतात.


कल्पेंद्रची खरी ओळख आहे ती त्याच्या सुंदर आणि मनमोहक सुगंधासाठी. एका फुलोऱ्यात एक ते तीन फुलं असतात. फुलांचा रंग शुभ्र पांढरा असतो आणि उन्हात तो आणखी चमकदार होतो. फुलं टपोरी म्हणजे साधारणपणे २-३ सेमी व्यासाची असतात. यामध्ये पाच पाकळ्यांची संरक्षण दले, पाच पांढऱ्या शुभ्र पाकळ्या, पाच पुंकेसर आणि एका स्रिकेसराचा समावेश असतो. पाकळी गोलाकार असून ती बाजूच्या पाकळीच्या काठावर पसरलेली (Overlap) असते. दोन पाकळ्यांच्या मध्ये आणि तळाला पुंकेसर वाढतो. परिपक्व झाल्यावर तो पाकळ्यांच्या बाजूला बाहेरून नागमोडी वळतो आणि त्यांचा रंग काहीसा तांबूस किंवा खाकी होतो. त्यातून पुढे परागकण बाहेर पडतात. पुंकेसरांच्या मधोमध पिवळ्या किंवा केशरी रंगाचा स्रिकेसर येतो, तो परिपक्व झाला की टोकाला दोन दलांत विभागला जातो. स्रिकेसर आणि पुंकेसराचे दांडे खूप लहान अगदी न दिसणारे असतात. संपूर्ण स्रिकेसर किंवा पुंकेसर फार तर अर्धा सामी लांबीचे असतात. फुलांचा रंग मध्यभागी काहीसा हिरवा असतो, त्यामुळे परागीभवनासाठी येणारे पक्षी, कीटक, मधमाशा किंवा फुलपाखरं योग्य ठिकाणाकडे आकर्षित होतात, एका फुलावरून दुसऱ्या फुलांवर बसणं-उठणं होतं आणि परागीभवनाची प्रक्रिया पार पडते. सह्याद्रीतील खट्याळ वारादेखील या निसर्गकार्यात सहभागी असतो. पुढे निसर्गनियमाने फळधारणा होते, साधारणपणे ४-५ सेमी लांबीची म्हणजेच पेरूच्या किंवा चिक्कूच्या आकाराची फळे लागतात. फळे पिकून पुढे पिवळसर केशरी रंगाची होतात. फळं बेरी या प्रकारातील असून निसर्ग लहान लहान बिया आतील गरामध्ये पेरतो. पूर्ण पिकलेली फळं जमिनीवर पडतात, सडतात आणि यातील काही बिया योग्य वातावरणात रुजतात.

कल्पेंद्रला योग्य प्रमाणात पाणी असल्यास वर्षभर फुलं लागतात. त्याच्या सुंदर फुलांमुळे आणि मनमोहक सुगंधामुळे त्याची लागवड काही ठिकाणी बागेत केलेली दिसते. अर्थात या सौंदर्याचा लाभ घेताना त्यावरचे काटे विसरू नयेत. कल्पेंद्र रुबीऐसी (Rubiaceae) या कुळातील असून त्याला Tamilnadia uliginosa (Retz.) Tirveng. & Sastre असं शास्त्रीय नाव आहे. यातील Tamilnadia हे जातीचं नाव तामिळनाडू या नावावरून आल्यासारखं वाटतं.कल्पेंद्र हा या जातीतील एकमेव वृक्ष आहे. मराठीमध्ये याला पांढरा असही एक नाव आहे. इंग्रजीमध्ये याला Divine Jasmin नावाने ओळखतात.




Plant Profile:


Botanical Name: Tamilnadia uliginosa (Retz.) Tirveng. & Sastre
Synonyms: Gardenia uliginosa, Catunaregam uliginosa, Randia uliginosa, Gardenia pomifera
Common Name: Divin Jasmin
Marathi Name: कल्पेंद्र, पांढरा
Family: Rubiaceae
Habit: Tree
Habitat: Near water bodies and moist soil (पाणथळ, तळी, नदीकाठ किंवा दलदल)
Flower Colour: White (पांढरा)
Leaves: Simple, oblong, 5-8 cm long and 3-4 cm wide, entire margin
Smell: fragrant
Abundance: Common near water bodies
Locality: Khadakwasala Dam, Pune
Flowering Season: March-May
Date Captured: 10-Apr-2016




-       रा.जा. डोंगरे

Saturday, 3 September 2016

Flowers: Glory Lily | Agnishikha / Kal lavi – अग्निशिखा / कळलावी | Gloriosa superba L.

Pre-matured  or early young flower
"दुपार झाली, येणं होईल का अंधार पडेपर्यंत? त्यात गणपती बुडणार आज, सगळीकडं मिरवणुका" सुभाषने शून्यात पाहत सवाल विचारला. मी आपला तसाच शांत होतो. काही क्षण असेच निशब्द गेले आणि पुन्हा तोच बोलला, "पाच मिनटं थांब, गाया सावली बांधू, पाणी पाजू, खायला घालू आणि येऊ जाऊन पटकन; फक्त मध्ये कुठं थांबायचं नाही. माझा होकार नकार ऐकण्याआधीच तो निघून गेला. मी तिथेच पारिजातकाच्या झाडापाशी थोडा वेळ घुटमळलो, काही फुलं गोळा करून ओंजळीत घेतली. तेवढ्यात सुभाष आला आणि आम्ही निघालो.

२००७ सालचा गणपती विसर्जनाचा दिवस, सुभाष आणि मी हडसरला निघालो होतो. कारण होतं एक वेगळी वनस्पती पाहायची. सुभाषच्या म्हणण्याप्रमाणे पावसाळ्यातलं सर्वाधिक सुंदर फुल. तेव्हा आमच्या कुणाकडेच कॅमेरे नव्हते त्यामुळं नुसती वर्णनं ऐकूनच खुश व्हायचो किंबहुना कल्पनेच्या जगात हरवून जायचो! ही सर्वाधिक सुंदर वनस्पती म्हणजे "अग्निशिखा". रस्ताभर सुभाष अग्निशिखेची जमेल तेवढी माहिती सांगत होता, मी शक्य तेवढं ऐकून समजून घेत होतो. जुन्नर ओलांडल्यावर हिरवीगार माळरानं पाहून दोघे थोडे शांत झालो आणि सृष्टीचा आनंद घेऊ लागलो. पुढे धरणाच्या कडेला रस्त्यावरून छोट्या वाडीवरची गणपतीची मिरवणूक लागली. मनोमन गणपतीला वंदून अग्निशिखेचे दर्शन व्हावे अशी इच्छा व्यक्त केली. एव्हाना हडसर नजरेच्या टप्यात येऊ लागला होता. सुभाषने सांगितलं आता आजूबाजूला लक्ष ठेव इथून पुढं फुलं दिसायला सुरवात होईल. गाडीचा वेग मंदावून आम्ही रस्त्याच्या दुतर्फा शोधाशोध सुरु केली. साधारणपणे दोन किमी रस्ता मागे टाकला पण दर्शन काही होईना, सुभाष आपला बोलत होता "दरवर्षी खूप असते पण यावर्षी पावसाचं प्रमाण कमी असल्यामुळं जास्त फुलली नाही वाटतं". तितक्यात गुरं चारणारे एक आजोबा भेटले, त्यांना आम्ही विचारलं आणि त्यांनी आम्हाला खून सांगितली.

Flower which is about to mature. Colours are changing and
Petals turned back and forming a round
बाबांनी सांगितल्याप्रमाणे आम्ही त्या जागेवर पोहोचलो आणि शेवटी "अग्निशिखेची" वेल दिसली, फुलांनी भरलेली, भाराने काहीशी झुकलेली. फुलं इतकी सुंदर कि काही क्षण मी आणि सुभाष काहीच बोललो नाही. फुलांची ती चित्र डोळ्यांत साठवून घेतली, फुलांना स्पर्श केला आणि थोडंसं दूर जाऊन उगाच त्या वेलीकडं काही काळ पाहत उभा राहिलो. मन भरल्यानंतर, आजूबाजूला फेरफटका मारला. आता एकामागून एक अग्निशिखाच्या वेली आम्हाला दिसत होत्या. प्रत्येक नवी वेल आमच्या मनात आनंद आणि समाधान भरत होती. शेवटी एका फुलापाशी स्तिरावून मी निरीक्षण घेऊ लागलो. सगळी निरीक्षण घेऊन आम्ही पुन्हा परतीच्या मार्गाला लागलो!

अग्निशिखेविषयी थोडंसं:

अग्निशिखा सर्वसाधारणपणे पावसाळयात दिसणारी वेल. पहिल्या पावसानंतर जमिनीत झोपलेले कंद जागे होतात आणि कोंब जोमाने जमिनीतून बाहेर पडतात. महिन्याभरात जवळच्या झुडपावर आपल्या वेलींची चादर पसरवून टाकतात. अग्निशिखेची पाने साधारणपणे - सेमीची असतात, गर्द हिरवा रंग, स्पर्श केल्यावर काहीशी मांसल लागतात, कंदिलाच्या आकाराची आणि टोकाला अगदी धाग्यासारखी लांब होतात. टोकाकडचा हा धागा १०-१५ सेमी लांबीचा असतो. हा तंतू वेलीला इतर झुडपांवर चढण्यासाठी आणि त्यांना घट्ट धरून ठेवण्यासाठी मदत करतो. जुलैच्या शेवटी आणि ऑगस्टच्या सुरवातीला या वेलींवर फुले लागायला सुरवात होते. फुले बऱ्यापैकी मोठी असतात साधारणपणे - सेमी लांबीची. सुरवातीला पाकळ्यांचा रंग हिरवा असतो आणि पाकळ्या जमिनीकडे झुकलेल्या असतात. प्रत्येक पाकळी साधारणपणे - सेमी लांबीची आणि पाकळीच्या कडा नागमोडी असतात. सगळ्या मिळून सहा पाकळ्या येतात. पाकळ्यांना संरक्षण दले (Sepals) नसतात. सर्वसाधारणपणे प्रत्येक फुलामध्ये पाकळ्या (Petals) आणि त्याची संरक्षण दले (Sepals) अशीच रचना असते, पण अग्निशिखा मात्र याला अपवाद असून या दोन्ही रचनांमिळून फक्त पाकळ्या तयार होतात. या विशिष्ट रचनेला शास्त्रीय भाषेत Tepals असे म्हणतात. पाकळ्यांच्या मध्यातून पुंकेसर आणि एक स्त्रीकेसर निघतो. यातील पुंकेसर साधारणपणे सेमी लांबीचा असून त्याच्या टोकावर परागकोश असतात. पुंकेसराच्या मधोमध श्रीकेसराची रचना असते. साधारणपणे सेमी लांबीची हिरव्या रंगाच अंडाशय (Ovary) असते आणि त्यातून सेमी लांबीचा हिरव्या रंगाचा आडवा स्त्रीकेसर वाढतो. याचे टोकाला तीन भाग झालेले असतात आणि त्यामुळे तोंड थोडंसं मोठं झालेलं असतं. यातून परागकण आत घेणं सोपं होतं. स्त्रीकेसर आणि पुंकेसराच्या दांड्या या काहीशा वक्राकार असून पाकळ्यांच्या बाजूला झुकलेल्या असतात.

Fully matured flower
गंमत म्हणजे जसजशी फुलांची वाढ पूर्ण होत जाते तसे फुलामध्ये विशीष्ठ बदल होत जातात. पाकळ्या ज्या जमिनीकडे झुकलेल्या असतात त्या हळू हळू वक्राकार होऊन मागच्या बाजूला झुकतात. पाकळ्यांचा रंग हिरव्यापासून पिवळा आणि मग लाल होतो. मधल्या काळात त्यामुळे फुलं टोकाला लाल मध्यभागी पिवळी आणि खाली हिरवी दिसतात. या तिरंगी रंगसंगतीमुळे फुले सर्वाधिक सुंदर दिसतात. पुढे पिवळा आणि हिरवा रंग नाहीसा होत जातो आणि त्याची जागा हळू हळू लाल रंग घेतो. पाकळ्या मागच्या बाजूला वक्राकार झुकल्यामुळे फुले गोलाकार होतात आणि आतमध्ये पोकळी तयार होते. याचवेळी पुंकेसर आणि स्त्रीकेसर फलनासाठी तयार झालेले असतात. एव्हाना ऑगस्ट संपायला आलेला असतो आणि ऊन, पाऊस आणि वारा यांचा लपंडाव सुरु झालेला असतो. फुलपाखरं आणि इतर कीटक मनसोक्त फिरायला लागलेले असतात. बऱ्याचदा फुलपाखरे आणि कीटक फुलांच्या पोकळीत अडकतात आणि स्वतःला सोडवून घेण्याच्या खटाटोपात फुलाची हालचाल होते आणि परिणामी परागकण कुक्षीपर्यंत जाऊन पोहोचतात. या व्यतिरिक्त पावसाचे थेंब, पक्षी, वारा असे बरेचजण फलनाची प्रक्रिया सुरु होण्यासाठी मदत करतात. फलनानंतर -१२ सेमी लांबची फळे लागतात आणि ती परिपक्व झाली कि त्यातून लाल रंगाच्या बिया निसर्गात पसरतात. दरवर्षी हे चक्र असच सुरु असतं.

अग्निशिखा ही अत्यंत विषारी वनस्पती असून या वनस्पतीचा प्रत्येक भाग विषारी असतो. त्यातल्या त्यात कंद हे सर्वाधिक विषारी आहेत. विषाची तीव्रता इतकी जास्त असते कि चुकून खाण्यात आल्यास काही तासांत उलटया, जुलाब, लघवी वाटे रक्तस्राव होतो, कधी कधी स्नायू निकामी होतात, चेता संस्था बंद पडून मेंदूचे शरीरावरील नियंत्रण सुटते आणि मृत्यू ओढवतो. अग्निशिखा हि औषधी वनस्पती सुद्धा आहे. कॅन्सर, संधिवात, सर्पदंश, त्वचेवरील जखमा वैगेरे वरती हि उत्तम औषध म्हणून काम करते. कंदाचा अर्क स्रियांच्या प्रसूतीवेळी स्किनवर बाहेरून लावल्यास प्रसूतीकळा कमी होऊन प्रसूती सुकर होते असे मानन्यात आले आहे. आणि म्हणून मराठी मध्ये कळलावी असं नाव प्रचलित आहे. याच नावावरून आणखी एक समज प्रचलित आहे तो म्हणजे, ही वनस्पती घरात घेऊन आल्यास भांडणं लागतात. जनावरे बाजारात विक्रीसाठी नेण्याआधी अग्निशिखाची पाने चुरगळून त्यांच्या त्वचेवर लावतात. त्याने सूज येऊन जनावरे थोडी जास्त धष्ट -पुष्ट भासतात आणि त्यातून चांगली किंमत मालकाला मिळते. फुलांच्या पाकळ्या नागमोडी असल्याने आणि भडक रंगामुळे "बचनाग" हे नाव सुद्धा प्रसिद्ध आहे. पूर्ण वाढ झालेली फुले वाघाच्या पंजासारखी भासतात आणि म्हणून इंग्रजी नावांमध्ये एक नाव "Tiger Claw" असे आहे.

Habitat: plant growing on Lantana camera bush
अग्निशिखेला मराठीमध्ये आणखी काही नावे आहेत; कळलावी, इंदाई, बचनाग, खाद्यनाग, वाघचबका अशी बरीच काही. इंग्रजीमध्ये याला Glory Lily, Gloriosa Lily किंवा Tiger Claw असं म्हणतात. शास्त्रीय भाषेत याला Gloriosa superba L. या नावाने ओळखत असून यांचा समावेश Colchicaceae या कुळामध्ये करण्यात आला आहे. शास्त्रीय नावामध्ये Gloriosa हा शब्द चमकदार अशा अर्थाने तर superba हा शब्द superior ovary (अंडाशय पाकळ्यांच्या वर असल्यास त्याला शास्त्रीय भाषेत superior overy म्हणतात) या अर्थाने आला आहे.








Plant Profile:

Botanical Name: Gloriosa superba L.
Synonyms: Gloriosa rothschildiana, Gloriosa speciosa, Gloriosa simplex
Common Name: Glory Lily, Gloriosa Lily, Tiger Claw
Marathi Name: अग्निशिखा, कळलावी, इंदाई, बचनाग, खाद्यनाग, वाघचबका
Family: Colchicaceae
Habit: Climber
Habitat: Deciduous forest, Grasslands (पानगळीची वने)
Flower Colour: Yellow & Red (पिवळा आणि लाल)
Leaves: Simple, sessile, Lance shaped, 4-6 cm long and ends with tendril
Smell: No Smell
Abundance: Common in Sahyadri ranges in deciduous forests and grasslands.
Locality: Hadsar Fort, Junnar Pune
Flowering Season: July to September
Date Captured: 29-Jun-2015


-       रा.जा. डोंगरे